Έρευνα Σχετικά με τις Ευκαιρίες και τις Προκλήσεις της Εφαρμογής των Στρατηγικών GCE (και των Συναφών Στρατηγικών και Πολιτικών) στην Ελλάδα

Α. Εισαγωγή

Η παρούσα έρευνα εξετάζει τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις που σχετίζονται με την ενσωμάτωση της Εκπαίδευσης για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΕΑΑ) και της Παγκόσμιας Εκπαίδευσης του Πολίτη (GCE) στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα και παρουσιάζει με σαφήνεια τα βασικά σημεία και τις προοπτικές της εκπαιδευτικής πολιτικής στην Ελλάδα σχετικά με την GCE και την ΕΑΑ.  Αναλύει το θεσμικό, πολιτικό και παιδαγωγικό πλαίσιο της χώρας, σε συμφωνία με τους 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Η Εκπαίδευση για την Αειφορία, η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και η Εκπαίδευση του Πολίτη προσεγγίζονται ως αλληλένδετοι τομείς που συντελούν στη διαμόρφωση ενημερωμένων, υπεύθυνων και ενεργών πολιτών.

Η Ελλάδα έχει κάνει σημαντικά βήματα τα τελευταία χρόνια, μέσα από την αναμόρφωση των προγραμμάτων σπουδών, την εισαγωγή των “Εργαστηρίων Δεξιοτήτων”, τη θεσμική λειτουργία των Κέντρων Εκπαίδευσης για την Αειφορία (ΚΕΑ) και τη στήριξη εκπαιδευτικών μέσω οδηγιών και επιμορφωτικών εργαλείων. Ωστόσο, η έρευνα αναδεικνύει και σημαντικές προκλήσεις: τη διασπορά των πρωτοβουλιών, τη θεσμική ασυνέχεια, την ανάγκη επαγγελματικής ανάπτυξης των εκπαιδευτικών και την περιορισμένη διατομεακή συνεργασία. Καταγράφεται η ανάγκη για συστηματική και συντονισμένη πολιτική στρατηγική, με στόχο την ενσωμάτωση της GCE και της ΕΑΑ στο σύνολο της εκπαίδευσης – από το νηπιαγωγείο έως τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αναλυτικότερα:

Β. Βασικές Έννοιες και Ορισμοί

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση (Π.Ε.): δραστηριότητα που ξεκίνησε το 1976 στην Ελλάδα με σκοπό την ενημέρωση και ενεργή συμμετοχή πολιτών σε θέματα περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.

Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΕΑΑ): στόχο έχει την ανάπτυξη γνώσεων, δεξιοτήτων, στάσεων και αξιών που προωθούν ένα βιώσιμο μέλλον.

Εκπαίδευση για την Παγκόσμια Πολιτειότητα: προετοιμάζει τους μαθητές για έναν διασυνδεδεμένο και παγκοσμιοποιημένο κόσμο, ενισχύοντας την κατανόηση πολιτισμικών και κοινωνικών δεσμών.

Εκπαίδευση για τον Ενεργό Πολίτη: προωθεί την ενεργό συμμετοχή, την κριτική σκέψη και την κοινωνική ευθύνη.

Γ. Θεσμικό και Πολιτικό Πλαίσιο

Οι βασικοί φορείς που διαδραματίζουν ρόλο στην προώθηση αυτών των προσεγγίσεων είναι:

• Το Υπουργείο Παιδείας, που χαράσσει την πολιτική και υποστηρίζει την ΕΑΑ.
• Το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ), που αναπτύσσει προγράμματα και πολιτικές.
• Τα Κέντρα Εκπαίδευσης για την Αειφορία (ΚΕΑ), που υλοποιούν δράσεις σε τοπικό επίπεδο.
• Υπουργείο Εξωτερικών, με τα Εθνικά Σχέδια δράσης για ανθρώπινα δικαιώματα, συνεργασία με διεθνή δίκτυα
• Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής & Οικογένειας:  Σχολικά γεύματα, στήριξη ευάλωτων ομάδων, κοινωνική ένταξη
• Μη κυβερνητικές οργανώσεις και εθνικά δίκτυα (π.χ. ΕΛΙΑΜΕΠ, Πλατφόρμα Ανάπτυξης, Εθνικό Συμβούλιο Νεολαίας) που ενισχύουν την ευαισθητοποίηση και την κοινωνική συμμετοχή.

Δ. Εξελικτική πορεία και προγράμματα

Τα τελευταία χρόνια σημειώθηκαν σημαντικές εξελίξεις:

• Από το 1977, ξεκίνησε η περιβαλλοντική εκπαίδευση στην Ελλάδα και το 1990 ιδρύθηκαν τα πρώτα ΚΠΕ.
• Το 2001 εντάχθηκαν διαθεματικά προγράμματα σπουδών, ενώ το 2011 εισήχθη η ΕΑΑ στα σχολεία με έμφαση στη βιωσιμότητα και την ενεργό πολιτειότητα.
• Μεταξύ 2016 και 2020, υλοποιήθηκαν προγράμματα σχετικά με τους 17 Στόχους της Βιώσιμης Ανάπτυξης στο πλαίσιο των  «Εργαστηρίων Δεξιοτήτων», ενώ από  το 2024 υλοποιείται σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης το πρόγραμμα «Δράσεις Ενεργού Πολίτη»

Ε. Πρακτικές και Δομές Υλοποίησης

Οι εκπαιδευτικές πρακτικές περιλαμβάνουν βιωματικές δραστηριότητες, εργαστήρια δεξιοτήτων, προσομοιώσεις, και συμμετοχή σε δίκτυα όπως τα «Οικολογικά Σχολεία» και το Erasmus+. Τα σχολεία προωθούν την αρχή των «αειφόρων σχολείων», ενσωματώνοντας τις αρχές της βιωσιμότητας σε όλες τις λειτουργίες τους.

ΣΤ. Προκλήσεις και Εμπόδια

Παρά τις προόδους, η εφαρμογή των GCE και της ΕΑΑ αντιμετωπίζει σημαντικά εμπόδια:

• Διαρθρωτικές δυσκολίες: έλλειψη σαφούς θεσμικού πλαισίου, γραφειοκρατία, υπερφορτωμένα προγράμματα.
• Αντιστάσεις και κοινωνικές αντιλήψεις: δυσκολία στην αλλαγή πρακτικών και στάσεων από εκπαιδευτικούς, γονείς και κοινωνία.
• Έλλειψη πόρων: ανάγκη για περισσότερη χρηματοδότηση, κατάλληλους χώρους και ψηφιακές υποδομές.
• Επιμόρφωση εκπαιδευτικών: συνεχής επαγγελματική ανάπτυξη και εξειδίκευση σε θέματα GCE.
• Αξιολόγηση και παρακολούθηση: περιορισμένα εργαλεία και συστήματα για την αποτελεσματική καταγραφή προόδου.

Ζ. Ευκαιρίες και Προοπτικές:  Υπάρχει μεγάλη δυναμική για περαιτέρω ενίσχυση της GCE μέσω:

• Βελτίωσης προγραμμάτων σπουδών και εκπαιδευτικής επιμόρφωσης.
• Χρήσης ψηφιακών και βιωματικών εργαλείων.
• Συστηματική ενσωμάτωση των αρχών της GCE σε όλες τις βαθμίδες και θεματικές ενότητες.   
• Ανάπτυξη εθνικής πλατφόρμας για καλές πρακτικές, συνεργασία και αξιολόγηση.   
• Υποστήριξη των σχολικών κοινοτήτων στην εφαρμογή καινοτόμων δράσεων, εθελοντισμού και περιβαλλοντικής ευθύνης
• Συνεργασίας με διεθνείς οργανώσεις και δίκτυα (π.χ. UNESCO ASPnet, Erasmus+).
• Ενίσχυσης της ενεργούς συμμετοχής μαθητών και εκπαιδευτικών, καθώς και της τοπικής κοινωνίας
• Ανάπτυξης καλών πρακτικών και διαμοιρασμού εμπειριών.

Η. Γενικές εκτιμήσεις- Συμπεράσματα

Η έρευνα σχετικά με τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις της εφαρμογής των στρατηγικών GCE (Global Citizenship Education) και των συναφών πολιτικών στην Ελλάδα καταδεικνύει μια πολυδιάστατη εικόνα με σημαντικές ευκαιρίες, αλλά και αρκετά εμπόδια.

Υπογραμμίζεται η ανάγκη για Ολιστική Εκπαίδευση η σημασία ενσωμάτωσης των αρχών της αειφορίας και της παγκόσμιας ιθαγένειας σε όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης. Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΕΑΑ) και η Παγκόσμια Εκπαίδευση θεωρούνται απαραίτητες για την αντιμετώπιση σύγχρονων προκλήσεων όπως η κλιματική αλλαγή, οι κοινωνικές ανισότητες και η κρίση δημοκρατικών αξιών. Τονίζεται η ανάγκη επαγγελματικής ανάπτυξης των εκπαιδευτικών ώστε να μπορούν να ενσωματώνουν την GCE στην καθημερινή διδασκαλία τους. Η ενίσχυση της κριτικής σκέψης, της κοινωνικής αλληλεγγύης και της παγκόσμιας ευθύνης αποτελεί βασική προτεραιότητα για ένα εκπαιδευτικό σύστημα που επιθυμεί να προετοιμάσει τους μαθητές για έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο και σύνθετο κόσμο. Επισημαίνεται ο κρίσιμος ρόλος της κοινότητας και η σημασία της συνεργασίας μεταξύ σχολείου, οικογένειας και κοινωνίας για την καλλιέργεια της κοινωνικής ευαισθητοποίησης των μαθητών και την ενεργό συμμετοχή τους στα κοινά. Η Ελλάδα, παρά τις προόδους, χρειάζεται περαιτέρω συστηματική και συντονισμένη προσπάθεια για την ολοκληρωμένη ενσωμάτωση των αρχών της βιώσιμης ανάπτυξης και της παγκόσμιας ιθαγένειας στην εκπαίδευση. Η επιτυχία εξαρτάται από την πολιτική βούληση, τον μακροπρόθεσμο θεσμικό σχεδιασμό, την επαγγελματική κατάρτιση των εκπαιδευτικών, την ολιστική προσέγγιση και ενεργό συμμετοχή των μαθητών, την  ενίσχυση της συνεργασίας σε τοπικό και διεθνές επίπεδο, την ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας και την αξιοποίηση καινοτόμων εργαλείων και μεθοδολογιών. Η εκπαιδευτική πολιτική πρέπει να εστιάσει σε ένα βιώσιμο, δίκαιο και δημοκρατικό μέλλον, με εκπαιδευόμενους που θα είναι ενεργοί, ενημερωμένοι και υπεύθυνοι πολίτες του κόσμου. Μόνο μέσω αυτών των δράσεων θα διαμορφωθούν ενεργοί πολίτες, κοινωνίες ευαισθητοποιημένες και βιώσιμες στο μέλλον.

Δείτε αναλυτικότερα την έρευνα εδώ:
https://www.globaleducationtime.eu/hellas/library/